स्क्रिप्टेड रील हिरोइक्सपासून ते खऱ्या राजकारणातील अनस्क्रिप्टेड आव्हानांपर्यंत, सी. जोसेफ विजय – ज्यांना तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री म्हणून दोन दिवसांत वास्तविक राजकारणाचा आस्वाद मिळाला, त्यांच्यासाठी हा बाप्तिस्मा होता. अभिनेत्या-राजकारणीच्या पहिल्या राजकीय नियुक्तीने इतके वादळ उठले की त्यांना एका दिवसात ती रद्द करणे भाग पडले.विजय यांनी 12 मे रोजी रिकी राधन पंडित वेत्रीवेल, त्यांचे दीर्घकाळचे आध्यात्मिक सल्लागार आणि ज्योतिषी यांची विशेष कर्तव्य अधिकारी (OSD) म्हणून नियुक्तीची घोषणा केली आणि 13 मे रोजी ती रद्द केली.विशेष म्हणजे, रिकी राधन पंडित वेट्रिवेलचा एकदिवसीय कार्यकाळ कदाचित तामिळनाडूच्या मुख्यमंत्र्यांच्या कार्यालयातील विशेष कर्तव्यावरील (OSD) कोणत्याही अधिकाऱ्यासाठी सर्वात लहान कार्यकाळ म्हणून रेकॉर्ड बुकमध्ये खाली जाईल. विरोधी पक्षांनी विजयवर करदात्यांच्या पैशाचा वापर करून अंधश्रद्धेला कायदेशीर मान्यता दिल्याचा आरोप केला, तर तर्कवादी गट आणि त्याच्या व्यापक धर्मनिरपेक्ष समर्थनाच्या आधारेही अशी नियुक्ती तामिळनाडूच्या सखोल द्रविडीय राजकीय संस्कृतीत कशी बसते असा प्रश्न केला.गंमत म्हणजे दोन्ही – नियुक्तीचा वाद आणि नंतर अचानक काढून टाकणे – राजकारणात अनेकदा न पाहिलेल्या राजकीय क्षणांकडे निर्देश करतात. या नियुक्तीमुळे अनेकांनी प्रथमच राजकारण करणाऱ्याच्या राजकीय शहाणपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले होते, परंतु माघार घेतल्याने सार्वजनिक टीकेसमोर नतमस्तक होण्याचे त्यांचे धैर्य दिसून आले – आजच्या राजकारणात क्वचितच दिसणारे वैशिष्ट्य.
विजय पहिला नाही
ज्योतिषाशी संबंध असलेले विजय हे तामिळनाडूतील पहिले राजकारणी नाहीत. एमजीआर आणि त्यांच्या पत्नी जानकी रामचंद्रन हे ज्योतिषशास्त्रात मोठे होते. जयललिता प्रार्थना, विधी आणि ज्योतिषातही होत्या. मग विजय केवळ विरोधकांच्याच नव्हे तर मित्रपक्षांच्या गोळीबारात का आला? उत्तर आहे: विजयने तेच केले जे इतरांनी टाळले. “कोणत्याही ज्योतिषाने उघडपणे समोर येऊन दावा केला की तो मुख्यमंत्रिपदाच्या इच्छुकाला सल्ला देत आहे आणि आता मुख्यमंत्री आहे,” असे राजकीय विश्लेषक आर. कन्नन यांनी अनेक दशके राज्याच्या राजकारणाचा पाठपुरावा केला आहे.“मजेची गोष्ट म्हणजे, विजयचा ज्योतिषी हा जयललिता यांचा ज्योतिषीही होता,” तो पुढे सांगतो. “असे मानले जाते की 1977 आणि 1980 मध्ये एमजीआरच्या शपथविधीची ‘शुभ तारीख आणि वेळ’ विद्वान लक्ष्मणन, त्यांचे भूत लेखक तसेच एक ज्योतिषी यांनी चिन्हांकित केली होती. पुन्हा 1984 मध्ये, चो रामास्वामी यांनी खुलासा केला की जेव्हा एमजीआरने गंभीरपणे आजारी असलेल्या एमजीआरला त्यांच्या पत्नीचा सल्ला घेण्यासाठी स्ट्रोस्कोपचा सल्ला दिला होता. एमजीआर अमेरिकेतील वैद्यकीय उपचार करून स्वस्थ परतले आणि निवडणुका जिंकून मुख्यमंत्री म्हणून परत येतील का, हे तो तिला माहीत होता आणि सल्ला देत होता. तिन्ही ज्योतिषांनी चो यांना पुष्टी केली की एमजीआर निरोगी परत येतील आणि पुन्हा निवडून येतील,” कन्नन म्हणाले.दिवंगत जे. जयललिता यांचे राजकीय जीवन ज्योतिषशास्त्र, विधी आणि मंदिरातील समारंभ यांच्याशी खोलवर गुंफलेले होते. राजकीय संकटाच्या काळात – विशेषत: भ्रष्टाचाराची प्रकरणे आणि निवडणूक अनिश्चितता – तिच्या राजकीय पुनर्प्राप्तीसाठी विस्तृत यज्ञ, विशेष पूजा आणि ज्योतिषविषयक सल्लामसलत केल्याच्या बातम्या वारंवार समोर आल्या. “जयललिता प्रार्थना, विधी आणि ज्योतिषशास्त्रातही मोठ्या होत्या. पण एमजीआर किंवा जयललिता यांनी या गोष्टींवर सार्वजनिक चर्चा केली नाही. त्यांच्या ज्योतिषांनीही केली नाही,” कन्नन म्हणाले.
श्री वारी मंदिरात मुख्य पुजाऱ्याकडून आशीर्वाद घेताना जयललिता. (तिरुमला तिरुपती देवस्थानमचे छायाचित्र)
कायदा काय सांगतो?
विजयने त्याच्या वैयक्तिक ज्योतिषाची OSD म्हणून नियुक्ती करणे कायदेशीररित्या चुकीचे होते का? उत्तर आहे “नाही”.संविधानाच्या कलम 51A अन्वये, भारत हे वैज्ञानिक वृत्ती, मानवतावादाला ‘धर्म, भाषिक आणि प्रादेशिक विविधतेच्या पलीकडे जाणाऱ्या समान बंधुभावाच्या भावनेसह’ वचनबद्ध असलेले संवैधानिक प्रजासत्ताक आहे.सुप्रीम कोर्टाचे वकील आणि घटनातज्ज्ञ ग्यानंत सिंह म्हणतात की मुख्यमंत्र्यांच्या कार्यालयात ओएसडीची नियुक्ती हा मुख्यमंत्र्यांचा पूर्णपणे विवेकाधिकार आहे. “ज्यापर्यंत कायद्याचा संबंध आहे, प्रत्येक राज्याचे स्वतःचे व्यावसायिक प्रकल्प आणि समस्या असतात ज्यांच्या आधारे मुख्यमंत्री त्यांचे सल्लागार आणि त्यांचे वैयक्तिक अधिकारी निवडतात. खाजगी लोकांना मंत्री किंवा मुख्यमंत्र्यांच्या मर्जीनुसार सरकारी नियुक्तीद्वारे ओएसडी बनवता येते आणि त्यांना कधीही काढून टाकले जाऊ शकते,” ज्ञानांत सिंह म्हणतात.ओएसडीची भूमिका स्पष्ट करताना सिंग म्हणाले, “ओएसडीची साधारणपणे संयुक्त सचिव पदावर नियुक्ती केली जाते. ते राज्याच्या वित्त विभागानुसार ठरते आणि नियुक्ती पत्रात रँक नमूद केली आहे. नियुक्ती पत्रात तो अधिकाऱ्याचा दर्जा धारण करेल अशी ओळ समाविष्ट आहे. कार्यकाळ मुख्यमंत्र्यांच्या मर्जीनुसार असेल परंतु सचिवांच्या स्वाक्षरीखाली असेल.
तर, विजयने डोळे मिचकावले
बहुतेक राजकीय विवादांप्रमाणे, विजयची ज्योतिषी पंक्ती अवहेलनाने संपली नाही. तो माघार घेऊन संपला. ही उलटसुलट राजकीयदृष्ट्या धक्कादायक होती कारण टीका किंवा राजकीय हल्ले असूनही आज बरेच राजकारणी तसे करत नाहीत. नुकत्याच झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत विजय यांना अभूतपूर्व पाठिंबा मिळाला. तामिळनाडूतील तरुणांनी त्यांना मोठ्या प्रमाणात मतदान केले. म्हणून, जेव्हा काही राजकीय विरोधकांनी प्रश्न केला की या पंक्तीचा त्याच्याकडे पाहणाऱ्या तरुणांवर काय परिणाम होईल, तेव्हा विजय मेसेजिंग चर्चेकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही. अभिनेत्या-राजकारणीला कदाचित आपली राजकीय खेळी एका वादग्रस्त नोटेवरून सुरू करायची नव्हती आणि कदाचित अभिनेता-राजकारणीने घाईघाईने माघार का घेतली हे स्पष्ट करते. “विजयच्या बाबतीत, त्याचा सत्तेशी काहीही संबंध नाही कारण ही नियुक्ती अतिशय योग्य होती (कायद्याच्या विरोधात नव्हती). विजयने माघार घेतली कारण त्याला जनतेचा रोष नको होता. सामान्यतः, राजकारणी लोकांच्या विरोधात जात नाहीत. त्यामुळे, त्याच्याबद्दल किंवा त्याच्या नियुक्तीबद्दल कोणतेही प्रतिकूल मत असू नये याची खात्री करण्यासाठी त्याने कदाचित आपला निर्णय मागे घेतला असेल. “लोकांनी जे सांगितले आहे आणि ते आताच सांगत आहेत. सिंग. विजय टीकेच्या दबावाखाली झुंजत असताना, पश्चिम बंगालमधील त्यांचे समकक्ष विरोधकांच्या प्रश्नांना न जुमानता त्यांच्या निवडीबद्दलच्या हल्ल्यांमुळे अप्रचलित राहिले. पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुकांवर देखरेख करणारे निवडणूक अधिकारी आणि प्रशासनाशी संबंधित भूमिकांमध्ये कार्यरत पत्रकार यांच्या नियुक्तीवरून अधिकारी यांना टीकेचा सामना करावा लागला. सुवेंदू मात्र आपल्या निर्णयावर ठाम राहिला. “पश्चिम बंगाल प्रकरणात, हे पुन्हा मुख्यमंत्र्यांचे वैयक्तिक मत आहे. या नियुक्त्या मुख्यमंत्र्यांच्या विवेकबुद्धीनुसार आहेत, असे कायदा परवानगी देतो.”सुवेंदू, एक अनुभवी राजकारणी, जे इतर लोक करतील तेच केले. आणि त्यामुळेच कदाचित विजयची उलटसुलट चर्चा लक्षणीय ठरते. ‘तो कायदेशीररित्या ज्योतिषाची नेमणूक करू शकतो का?’ असा वाद कधीच नव्हता. सर्वात मोठा प्रश्न होता: ‘वैयक्तिक विश्वासात रुजलेल्या अपॉइंटमेंटसाठी करदात्याने अनुदानित राज्य कार्यालये वापरावीत का?’ आणि राजकीयदृष्ट्या, विजयने आदेश मागे घेतल्यावर तो फरक स्वीकारल्याचे दिसून आले.
भारतीय राजकारणात ज्योतिषांचा छुपा प्रभाव
विकास आणि वैज्ञानिक वृत्तीच्या अनेक सार्वजनिक भाषणांच्या मागे, राजकारणाने ज्योतिषशास्त्र, अंकशास्त्र, शुभ वेळ आणि आध्यात्मिक सल्लामसलत यांची समांतर संस्कृती दीर्घकाळ टिकवून ठेवली आहे जी विचारधारा, प्रदेश आणि पक्षाच्या ओळींना छेदते.ही घटना आधुनिक भारतापूर्वीची आहे.1947 मध्ये जेव्हा भारताला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा सत्ता हस्तांतरणाची वेळही ज्योतिषशास्त्रीय विचारात अडकली. काही हिंदू ज्योतिषांनी 15 ऑगस्ट ज्योतिषशास्त्रीयदृष्ट्या अशुभ असल्याबद्दल चिंता व्यक्त केली होती. मध्यरात्रीचा सोहळा अखेरीस घटनात्मक प्रक्रिया आणि ज्योतिषीय सल्ल्यांमधील तडजोड म्हणून पाहिला गेला, राजेंद्र प्रसाद यांनी संक्रमणाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये भाग घेतला.तेव्हापासून, भारतीय राजकारणाच्या जवळजवळ प्रत्येक प्रमुख टप्प्यात ज्योतिषांवर अवलंबून असलेल्या नेत्यांच्या कथा शांतपणे चालवल्या गेल्या आहेत आणि सार्वजनिकरित्या पोचपावती टाळली आहे.माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचा संबंध वादग्रस्त अध्यात्मिक व्यक्ती चंद्रास्वामी यांच्याशी जोडला गेला होता, जो नंतर 1980 आणि 1990 च्या दशकात दिल्लीच्या राजकीय वर्तुळात सर्वात प्रभावशाली देवमाणूंपैकी एक म्हणून उदयास आला.चंद्रास्वामीच्या उदयाने आध्यात्मिक सल्लागार सावली राजकीय मध्यस्थ म्हणून कसे कार्य करू शकतात हे प्रतिबिंबित केले. त्यांनी केवळ भारतीय राजकारण्यांशीच नव्हे तर व्यापारी, परदेशी नेते आणि नोकरशहा यांच्याशीही संबंध जोपासले. त्यांनी ब्रुनेईचा सुलतान, बहरीनचा शेख इसा बिन सलमान अल खलिफा, अभिनेत्री एलिझाबेथ टेलर, ब्रिटीश पंतप्रधान मार्गारेट थॅचर आणि शस्त्रास्त्र व्यापारी अदनान खशोग्गी या इतर प्रसिद्ध व्यक्तींना आध्यात्मिक सल्ला दिला. कालांतराने, तो पॉवर ब्रोकिंग, राजकीय नेटवर्किंग आणि सरकारच्या सर्वोच्च स्तरावरील प्रभाव ऑपरेशनशी संबंधित झाला.प्रशासकीय सुसंस्कृतपणासाठी ओळखले जाणारे नेते देखील ज्योतिषशास्त्रीय प्रभावापासून मुक्त नव्हते. भारताचे आर्थिक उदारीकरण सुरू करण्याचे श्रेय असलेले पी.व्ही. नरसिंह राव हे नियमितपणे ज्योतिषांचा सल्ला घेतात असे मानले जाते. राव यांना स्वत: हिंदू तत्त्वज्ञान आणि संस्कृत ग्रंथांचे सखोल ज्ञान होते आणि राजकीय निरीक्षकांनी त्यांचे वर्णन अनेकदा बौद्धिक व्यावहारिकता आणि आध्यात्मिक श्रद्धेचे मिश्रण करणारे म्हणून केले.माजी पंतप्रधान एचडी देवेगौडा हे ज्योतिषशास्त्र आणि शुभ काळ यांच्याशी संबंधित आहेत. राजकीय वेळापत्रके, शपथविधी आणि अगदी प्रवासाच्या योजनाही अनेकदा ज्योतिषीय सल्लामसलतांशी जुळवून घेतल्या जात होत्या.हायपर-मॉडर्न राजकारण आणि डिजिटल गव्हर्नन्सच्या युगातही अशा समजुती खोलवर रुजलेल्या आहेत. भारताच्या नवीन संसद भवनाच्या उद्घाटनाने केवळ घटनात्मक प्रतीकवादावरच नव्हे तर औपचारिक विधी आणि शुभ वेळेच्या निवडीबद्दलही वादविवाद सुरू केले. समीक्षकांनी असा युक्तिवाद केला की राज्य कार्ये अधिकाधिक धार्मिक आणि ज्योतिषशास्त्रीय प्रतीकात्मकतेशी जोडलेली दिसतात.
कर्नाटकचे तत्कालीन मुख्यमंत्री बीएस येडियुरप्पा म्हणून वरूर येथील श्री नवग्रह तीर्थाचे द्रष्टा श्री गुणधरनंदी महाराज यांच्या शेजारी हुबळी येथे महामस्तकाभिषेक समारंभात गॉडमन चंद्रास्वामी बोलत आहेत. (TOI फोटो)
लालू प्रसाद यादवांपासून दिग्विजय सिंहांपर्यंत – राजकारणात ज्योतिषशास्त्र खोलवर चालते
बिहारमध्ये, लालू प्रसाद यादव आणि राष्ट्रीय जनता दलाला 2017 मध्ये मुख्यमंत्री कार्यालयात ज्योतिषी नियुक्तीमुळे विजयच्या प्रकरणाप्रमाणेच वाद निर्माण झाल्यानंतर टीकेचा सामना करावा लागला. ज्योतिषी शंकर चरण त्रिपाठी यांची आरजेडीचे राष्ट्रीय प्रवक्ते म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती, परंतु नंतर त्यांनी काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांच्या विरोधात बोलल्याने त्यांची हकालपट्टी करण्यात आली.कर्नाटकात, बीएस येडियुरप्पा यांनी त्यांच्या नावाचे स्पेलिंग बदलून “BS” केले येडियुरप्पा” संख्याशास्त्रीय सल्ल्यानुसार, बदलामुळे त्यांचे राजकीय भवितव्य सुधारेल असा विश्वास आहे. भारतीय राजकारणात, विशेषतः दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये जेथे चित्रपट आणि राजकीय संस्कृती सहसा एकमेकांशी जुळतात अशा प्रकारच्या संख्याशास्त्रीय हस्तक्षेप सामान्य आहेत.महाराष्ट्रात शिवसेना कुटुंबातील सदस्य दीर्घकाळापासून ज्योतिष आणि आध्यात्मिक प्रतीकांशी संबंधित आहेत. ज्योतिषशास्त्रीय महत्त्व असलेल्या अनेक रत्नांच्या अंगठ्या घालण्यासाठी बाळ ठाकरे ओळखले जात होते. त्यांचा नातू आदित्य ठाकरे यानेही त्यांच्या नावाचे स्पेलिंग “आदित्य” वरून “आदित्य” असे बदलून लक्ष वेधले.
ज्योतिषी शंकर चरण त्रिपाठी यांच्यासोबत लालू यादव. (फाइल फोटो)
मध्य प्रदेशात दिग्विजय सिंह यांनी ज्योतिष, अध्यात्म आणि धार्मिक प्रथांविषयी खुलेपणाने भाष्य केले. संस्कृती वैयक्तिक नेत्यांच्या पलीकडे पसरलेली आहे. तेलंगणामध्ये, के. चंद्रशेखर राव हे 2014 मध्ये राज्याच्या स्थापनेनंतर विस्तृत धार्मिक विधी करण्यासाठी प्रसिद्ध झाले. समृद्धी आणि राजकीय स्थैर्याशी निगडीत असलेले मोठे यज्ञ आणि मंदिर समारंभ त्यांच्या सरकारने वारंवार आयोजित केले. त्यांचे पुत्र केटी रामाराव यांनीही लोकांचे लक्ष वेधले जेव्हा पक्षाने ब्रँडिंग निर्णयांशी संबंधित रंग आणि चिन्हे बदलली जी टीकाकारांनी ज्योतिषशास्त्रीय विचारांशी जोडली.सर्व आधुनिकता, निवडणूक परिष्कृतता आणि घटनात्मक भाषेसाठी, भारतीय राजकारण अजूनही विश्वास, प्रतीकवाद आणि शक्तीवर केवळ मतदार आणि संस्थाच नव्हे तर ताऱ्यांचा प्रभाव आहे या विश्वासाने सखोलपणे आकार घेत आहे.राजकारणी आणि ज्योतिषी यांच्यातील बंध नवीन नाही, जरी त्याची उघडपणे चर्चा क्वचितच केली जाते. सार्वजनिकरित्या राजकारणी शासन आणि विकासाची भाषा बोलतात. खाजगीरित्या, अनेकजण निवडणुका, मंत्रिमंडळ विस्तार, शपथविधी, पक्षाचा शुभारंभ आणि संकट व्यवस्थापन निर्णयापूर्वी ज्योतिषांचा सल्ला घेतात.
